درمان اعتیاد به مواد افیونی

 

آشنایی با درمان اختلال مصرف مواد افیونی با استفاده از متادون

 

لزوم آشنایی بیمار با کلیات درمان متادون

بيمار پيش از ورود به برنامه درمان با متادون مي‌بايست درك واقع‌بينانه‌اي از اين شيوه درمان داشته باشد. به اين منظور بيمار مي‌بايست از طريق توضيح شفاهي و مطالعه، اطلاعات لازم را در ارتباط با اين درمان دريافت نمايد.

تجويز متادون به عنوان درمان نگهدارنده (بيش از 180 روز) تنها در مراكزي كه شرايط لازم را داشته باشند و كاملاً تحت نظارت مقامات بهداشتي باشند مجاز است.

بيمار بايد مطلع باشد كه اين شيوه، درماني طولاني‌مدت بوده و مراجعات روزانه ضروري است. ميزان دوز مصرفي هرچند با در نظر گرفتن وضعیت بيمار است اما در نهايت توسط پزشك تعيين مي‌گردد و اين پزشك است كه با درنظر گرفتن وضعيت بيمار و مسائل جنبي راجع به تحويل دارو به بيمار جهت مصرف متادون در منزل(take home dose)  در مواقع خاص تصميم مي‌گيرد.

متادون (methadone)

متادون يك داروي شبه‌افيوني صناعی است كه عمدتا از راه ‌خوراكي ‌مصرف مي‌شود. مدت اثر متادون پس از طی دوره القاء بيش از 24 ساعت است،‌ بنابراين ‌مصرف يك‌ بار در روز آن در بیشتر اشخاص كافي است‌.

 

موارد تجويز متادون

- عدم موفقيت و رضايت بيمار از ساير روشها   

- افراد با سابقه مصرف طولانی و زنان باردار،

- افراد با سابقه تزریق مواد افیونی

 - بر اساس نظر روانپزشك براي درمان سرپايي بيماراني كه براي بار اول اقدام به‌ ترك نموده و كمتر از يكسال سابقه اعتياد دارند،

- كسانيكه دچار اختلال روانپزشکی همراه هستند،

- بيماران دچار اختلال مصرف هروئين‌

 

عوامل مؤثر در تداوم مصرف مواد و بروز اعتیاد

-اثر اعتيادآوري ماده: مهمتري عامل تداوم مصرف، تأثيري است كه مواد بر مغز مي‌گذارند. اين امر خود را به صورت پديده تحمل و محرومیت نشان مي‌دهد.

-آسيب‌پذيري فردي: برخي افراد استعداد بيشتري برای وابستگي به مواد دارند. اين امر ممكن است جنبه ژنتيكي داشته باشد. مثلاً برخي افراد سريعاً به آثار سرخوشی آور و آزاردهنده مواد تحمل مي‌يابند که منجر به افزایش ميزان مصرف مواد در آنها میشود . لذا  احتمال وابستگي، تداوم مصرف، افزایش میزان مصرف، تغییر شکل مصرف و تغییر ماده مصرفی در آنها بيشتر است.

 -عوامل شخصيتي

-عوامل محيطي و اجتماعي

اتحاد درماني : اتحاد درماني لازمه تداوم هر درمان موفق است. اتحاد درماني شامل احساس‏هاي مثبت و اعتماد بيمار به پزشك و اعتقاد او به همكاري با پزشك در طول درمان است.

نكات مهم در شروع سم‌زدايي      

-پاك‏سازي كليه مواد و وسائل استفاده از مواد از منزل.

- خودداري از تماس با افراد مصرف کننده و رفت وآمد به اماكن و موقعيت‏هاي مرتبط با مصرف.

- تأكيد به مقاومت در مقابل ولع مصرف مجدد و توصيه به سوق تمركز به سمت فعاليت‏هاي جايگزين به جاي مصرف مواد.

- تعیین براي راهكارهايي كه در صورت بروز ولع به كار بسته شوند مانند تماس تلفني با دوستان يا بستگان يا مراجعه مجدد پيش از نوبت به مرکز درمانی.

 

مزیتهای درمان با متادون

درمان نگهدارنده با متادون مزيتهاي زير را دارد:

- فرد دچار  اختلال مصرف مواد افیونی را از وابستگي به مصرف رها می کند.

- در صورت مصرف تزریقی هروئين، با قطع رفتار پرخطر شانس انتشار HIV و هپاتیت C از طريق سرنگ و سرسوزن آلوده را كاهش مي‌دهد.

- در درازمدت به بهبود روابط بین فردی ، خانوادگی، و اجتماعی شخص منجر می شود.

- به بيمار امكان مي‌دهد كه بجاي فعاليتهاي مجرمانه به مشاغل مفيد روي آورد.

- علاوه بر درمان نگهدارنده دارويي، مداخلات غيردارويي شامل گروه‌درماني، مشاوره فردي، روان درماني، و خدمات مددكاري جهت پيگيري بيماران نيز صورت مي‌پذيرد.

- پرهيز كامل و درازمدت از مصرف مواد افيوني براي گروهی از افراد دشوار است و نسبت قابل‌توجهي از کسانی كه دوره سم‌زدايي را پشت‌ سرگذارده‌اند، بعد از مدتی مجدداً عود مي‌كنند. به همين دليل بهتر است بجاي ‌تلاشهاي كم‌موفقيت براي سم‌زدايي‌، جايگزين مناسبي براي مصرف مواد افیونی غيرمجاز فراهم گردد.

- تركيبات مخدر دارويي به طور بهداشتي تهيه شده و به صورت قانوني و با قيمت مناسب توزيع مي‌گردند. ماهيت قانوني آنها باعث مي‌گردد كه افراد معتاد بجاي ‌تماس با شبكه‌هاي توزیع و فروش مواد با كادر درمانی در تماس‌ باشند که خودبخود باعث کاهش خرید و فروش و قاچاق مواد مخدر مي‌گردد. هزینه متناسب و گاه رایگان درمان  نگهدارنده و جايگزين‌، باعث مي‌گردد كه اشخاص براي تهيه دوز روزانه خود مجبور به ‌انجام امور خلاف قانون جهت كسب پول نباشند. به همين دليل علاوه بر كمك ‌به اقتصاد خانواده، آنها را از اموري چون سرقت‌، فحشا و خرده فروشی مواد براي‌ كسب هزينه آن دور می کند. بدين طريق عده زيادي از وابستگان به مواد مخدر را از سلطه شبکه توزیع و فروش مواد مخدر رهايي مي‌دهد.

- آگونيستهاي مواد افيوني به گونه‌اي ساخته شده‌اند كه داراي نيمه‌عمر طولاني ‌هستند به همين دليل مي‌توان آنها را به فواصل طولاني‌تر مصرف نمود كه بر بهبود فعاليت معتادان اثر مثبت خواهد داشت‌. از طرف ديگر نيمه‌عمر طولاني اين داروها از بروز عوارض محروميت‌ در طي روز جلوگيري مي‌كند و با حذف اين حالات بر احساس راحتي‌ بیماران اثر مثبت مي‌گذارد. سطح ‌سرمي يكنواخت و غيرنوساني آگونيستها مانع بروز حالات ولع براي مصرف ‌مواد نيز مي‌شود. حالات ولع سرمنشأ بسياري از رفتارهاي تكانه‌اي معتادان ‌است و از حالات خشم‌، رفتارهاي ستيزه‌جويانه و ناپايداري تصميم‌گيري و رفتار جلوگيري مي‌كند.

- دوز تجويزي داروهای جایگزین به گونه‌اي است كه مي‌تواند علاوه بر رفع علائم‌ محروميت‌، سطح بالاتري از آگونيست در بدن ايجاد كند كه براي افراد غيرمعتاد ممكن است مسموم‌كننده باشد. - دوز درمانی دارو  برای هر بیمار متفاوت است .

- مصرف متادون به طور واضح و آشكار از جرم و جنايت‌، احتمال ابتلا به ‌ايدز و رفتارهاي تكانه‌اي و سوءمصرف مواد مخدر مي‌كاهد.

- نكته مهم آنكه پایبندي به برنامه‌هاي نگهدارنده با متادون و آثار مثبت حاصل از آن زماني قابل‌توجه است كه برنامه‌هاي مذكور با درمانهاي ديگر مانند مشاوره‌، روان‌درماني‌، گروه‌درماني‌، بازتواني و فعاليتهاي ‌مددكاري همراه باشد.

تذکر: نکته مهم متادون (و ساير آگونيستهاي مواد افيوني) آن است كه بيمار نسبت به يك دارو شبه مخدر وابسته باقي مي‌ماند.

نکته مهم: فحاشي، تهديد پرسنل، ايجاد نزاع، برخورد فيزيكي ، تخريب در محيط درمانگاه و همچنين سعي در فروش دارو یا مواد به ساير بيماران به اخراج از برنامه درمانی می انجامد.

 

قطع درمان

نيازي نيست هر كس زماني شروع به دريافت متادون كرد، مادام العمر در اين درمان بماند، اما در اغلب موارد بیماران براي مدتي طولاني به اين شيوه درمان نيازمند خواهند بود زيرا به احتمال زياد در صورت قطع درمان مجدداً شيوه‌هاي پرخطر مصرف خويش را از سر خواهند گرفت.

برنامه درمان نگهدارنده با متادون ممكن است تا آخر عمر ادامه يابد لذا توصیه می شود حداقل 5-2 سال بیماران از این دارو استفاده کنند و بعد از آن با توجه به نظر بيمار، اطرافيان و پزشك معالج‌ نسبت به قطع درمان تصمیم گیری شود.

 

آشنایی با درمان اختلال مصرف مواد افیونی با استفاده از بوپرنورفين

 

بوپرنورفين يک داروی مسکن مخدر شبيه افيونی است که عمدتا برای درمان اعتياد به مواد افيونی استفاده می شود، البته مصارف درمانی ديگری نيز دارد.

اگر شما هريک از شرايط زير را داريد، قبل از مصرف بوپرنورفين به پزشک خود اطلاع دهيد:

در صورت آلرژی و حساسيت به بوپرنورفين يا در صورت مصرف داروی مخدر در 6 ساعت گذشته

آسم، آپنه (وقفه تنفسی) خواب و ساير اختلالات تنفسی

بيماری های کبدی و کليوی

بيماری های روانی يا سابقه اقدام به خودکشی

سابقه اعتياد به الکل و ساير اعتيادهای دارويی

سابقه تشنج، جراحات سر و تومورهای مغزی

در صورت دارا بودن هرکدام از اين شرايط شما بايد تحت نظر بستری  و تحت شرايط خاصی با انجام آزمايشهای مخصوص بوپرنورفين را مصرف کنيد.

طبق دستور پزشک و تنها با دستور پزشک اين دارو را مصرف کنيد. دارو را به اشخاص ديگر توصيه نکنيد، مخصوصا افرادی که سابقه سوء مصرف دارو و اعتياد داشته اند. بوپرنورفين ممکن است باعث بروز علائم ترک در افرادی که به مواد مخدر اعتياد داشته اند، بشود.

داروی بوپرنورفين را در محلی مطمئن قرار دهيد که ساير افراد به آن دسترسی نداشته باشند.

از دادن داروی بوپرنورفين به کودکان خودداری کنيد.

 

مصرف در دوران بارداری:

اين دارو ممکن است برای جنين خطراتی داشته باشد و باعث ايجاد اعتياد و بروز نشانه های ترک در نوزادانی شود که مادرشان در زمان حاملگی بوپرنورفين مصرف می کرده اند. در صورت شک يا تصميم برای بارداری در طول مدت درمان،  با پزشک خود مشورت کنيد.

 

مصرف در دوران شيردهی:

بوپرنورفين وارد شير مادر شده  و ممکن است برای کودک مضر باشد. اگر کودک از شير مادر تغذيه می کند، در دوران شيردهی از اين دارو استفاده نکنيد.

 

راهنمای مصرف:

استفاده نامناسب از بوپرنورفين می تواند منجر به بروز عوارض جدی و حتی مرگ شود. در صورت استفاده از ساير مواد مخدر، عوارض جانبی بوپرنورفين شدت بيشتری می يابند. اين دارو را دقيقا طبق دستورات پزشکتان مصرف کنيد.

دارو را دقيقا به ميزان تجويز شده استفاده کنيد. از مصرف دارو بيش از ميزان تجويز شده يا در مدت زمانی طولانی تر خودداری کنيد. طبق دستور پزشکتان دارو را استفاده کنيد.

در مواقع ضروری هنگام درمان و مصرف بوپرنورفين کارت شناسايي همراهتان باشد يا از دستبند هشدار دهنده پزشکی استفاده کنيد.

در مراجعه به هر پزشک، دندانپزشک يا متخصص بهداشت و درمان، آنها را در جريان بگذاريد که تحت درمان با بوپرنورفين هستيد.

اعضای خانواده تان را در جريان بگذاريد که تحت درمان با بوپرنورفين هستيد تا در مواقع ضروری از وضعيت شما آگاه باشند.

قرص زيرزبانی بوپرنورفين را زير زبان قرار دهيد و اجازه دهيد کاملا حل شود. از جويدن، مکيدن و بلعيدن آن خودداری کنيد. اگر دوز مصرفی بيش از دو قرص در هر وعده است قرص ها را همزمان زير زبانتان قرار داده و اجازه دهيد کاملا حل شوند.

در صورت نياز به هرگونه عمل جراحی، قبل از عمل جراحتان را مطلع کنيد که تحت درمان با اين دارو هستيد. ممکن است لازم باشد که قبل از عمل جراحی مدت زمان کوتاهی مصرف دارويتان را متوقف کنيد.

پس از مصرف اين دارو برای مدت زمان نسبتا طولانی، قطع يک باره آن باعث بروز نشانگان ترک می شود. بدون مشورت با پزشک معالجتان، مصرف دارو را به صورت ناگهانی متوقف نکنيد. شاید نياز باشد مصرفتان را به تدريج کمتر و کمتر کنيد تا بتوانيد مصرف آن را به طور کامل قطع نماييد.

دارو را در دمای اتاق دور از رطوبت و گرما نگهداری کنيد.

تنها به اندازه مصرف چند روز از دارويتان را در مکانی قابل دسترسی قرار دهيد و مقدار عمده دارو را در مکانی دور از دسترس سايرين نگهداری کنيد. زيرا اين دارو می تواند مورد سوء مصرف واقع شود. مراقب باشيد که داروهايتان در دسترس و مورد سوء استفاده قرار نگيرد.

پس از خاتمه درمان، باقيمانده دارو را از بين ببريد.

 

فراموش کردن دوز مصرفی:

به محض يادآوری، دوز فراموش شده را مصرف کنيد. اگر نزديک به زمان مصرف نوبت بعدی دارو هستيد، دوز فراموش شده را مصرف نکنيد و طبق برنامه مصرفتان، نوبت بعدی را مصرف نماييد. برای جبران دوز فراموش شده، مقدار بيشتری مصرف نکنيد.

مسموميت با دوزهای بيش از اندازه:

در صورت مصرف زياد دارو سريعا در پی دريافت مراقبت های پزشکی اورژانسی باشيد. مقدار زياد اين دارو می تواند منجر به مرگ شود.

از نشانه های مسموميت با بوپرنورفين می توان به تنفس آهسته، خستگی مفرط، پوست سرد و مرطوب، کوچک شدن مردمک ها، غش و اغما اشاره کرد.

 

موارد احتياط:

از مصرف همزمان اين دارو با داروهايی که باعث خواب آلودگی می شوند، اجتناب کنيد. (داروهايی مثل: داروهای سرماخوردگی، داروهای ضددرد، شل کننده های عضلات، ضدتشنج، داروهای افسردگی و اضطراب)

مصرف همزمان اين داروها باعث کاهش عملکرد سيستم اعصاب مرکزی و سيستم تنفسی می شود که اين وضعيت می تواند خطرناک باشد.

از مصرف الکل خودداری کنيد. زيرا عوارض جانبی اين دارو را تشديد می کند و مصرف همزمان اين دارو به مقدار زياد همراه با الکل می تواند کشنده باشد.

مصرف اين دارو می تواند باعث اختلال در واکنش ها و تفکر شود. هنگام رانندگی و انجام کارهايی که مستلزم هوشياری هستند مراقب باشيد.

 

عوارض جانبی:

مانند ساير مواد مخدر، اين دارو باعث کندی تنفس می شود و کاهش شديد عملکردهای تنفسی می تواند منجر به مرگ شود.

در صورت بروز علائم حساسيت دارويی سريعا در پی دريافت مراقبت های پزشکی اورژانسی باشيد:

کهير، مشکلات تنفسی، ورم صورت، لبها، زبان و گلو از نشانه های حساسيت دارويی هستند.

در صورت بروز هرکدام از علائم زير به سرعت با پزشک معالجتان تماس بگيريد:

تنفس آرام و سطحی، احساس سبکی در سر، ضعف و بی حالی، گيجی، افکار و رفتارهای غيرمعمول، تهوع، درد معده، تب خفيف، کاهش اشتها، ادرار تيره رنگ يا به رنگ خاک رس، يرقان (زرد شدن پوست و چشمها)

عوارض خفيف تر اين دارو که با احتمال بيشتري ممکن است تظاهر بيابند عبارتند از: سردرد، درد معده، تهوع، استفراغ و يبوست ،احساس گرما و نفس تنگی، تعريق، ضعف و خستگی، کمردرد، اضطراب و افسردگی، اختلالات خواب، آب ريزش بينی،

عوارض ديگری غير از موارد ذکر شده نيز ممکن است در اثر مصرف اين دارو ايجاد شوند. در صورت مشاهده هرگونه علائم غيرمعمول و ناراحت کننده با پزشکتان مشورت کنيد.

 

تداخلات دارويی:

در صورت مصرف داروهای زير، قبل از مصرف بوپرنورفين پزشک معالجتان را آگاه سازيد:

ضد قارچ ها مانند: فلوکونازول، ايتراکونازول، کتاکونازول

آنتی بيوتيک ها مانند: آزيترومايسين، ريفامپين

آرامبخشها مانند: ديازپام، آلپرازولام، لورازپام

داروهای ضدصرع مانند: کاربامازپين

در صورت مصرف اين داروها، نمی توانيد بوپرنورفين را استفاده کنيد يا اين که بايد تحت نظر پزشکتان دوز خاصی از دارو را مصرف کنيد و در طی درمان، آزمايشات پزشکی مکمل را انجام دهيد.

داروهای ديگری که در فهرست ذکر نشده اند نيز ممکن است باعث ايجاد تداخلات دارويی شوند. در مورد تمامی داروهای مصرفی تجويز شده و داروهای مصرفی خارج از نسخه تان با پزشکتان مشورت کنيد. اين موارد شامل: ويتامين ها، املاح، محصولات گياهی و داروهايی که برای ساير بيماری هايتان مصرف می کنيد، می شود.

مصرف داروی جديد را در زمان درمان، بدون مشورت با پزشک معالجتان شروع نکنيد.